मलेरिया आख्यान भाग ३- मलेरिया निदान आणि उपचार

जागतिक सर्वेक्षणानुसार मलेरिया दर वर्षी अब्जावधी लोकांना होतो आणि त्यातील लाखो रुग्ण दगावतात. आफ्रिका खंड आणि दक्षिण आशियायी देशांमध्ये याचे प्रमाण खूप जास्त आहे. यामध्ये भारतातील काही प्रदेशाचाही समावेश आहे. आपण मागच्या भागात पॅरासाईट्सच्या प्रजातींबद्दल जाणून घेतले. सर्वाधिक मृत्यू फॅल्सीपॅरम प्रजातीमुळे होतो तर व्हायवॅक्समुळे सौम्य प्रकारचा मलेरिया होतो. अमेरिकन उपखंडात व्हायवॅक्स अधिक प्रमाणात आढळतो. आफ्रिका खंडात ९०% च्या वर फॅल्सीपॅरम मलेरियाचा प्रादुर्भाव दिसून येतो. याचमुळे एकट्या आफ्रिका खंडात मलेरियाने मृत्युमुखी पडणाऱ्यांची संख्या सर्वात जास्त आहे. २०१८ मध्ये ही आकडेवारी जवळपास ५ लाख होती (संदर्भ, WHO मलेरिया रिपोर्ट).
फॅल्सीपॅरम मलेरिया धोकादायक असण्याचे महत्वाचे कारण म्हणजे या पॅरासाईटच्या वाढीचा वेग. फॅल्सीपॅरम परासाईट लिव्हरमधून बाहेर पडल्यावर रक्तात खूप वेगाने वाढतात आणि धोकादायक पातळी गाठतात. त्यामुळे मलेरियाची लक्षणे दिसून आल्यानंतर लवकरात लवकर उपचार करावे लागतात. थोडे जरी दुर्लक्ष झाले तरी जीवावर बेतू शकते. मलेरियाची तीव्रता बऱ्याच अंशी पॅरासाईट्सचा प्रभावीपणा आणि माणसाची प्रतिकारशक्ती यावर अवलंबून असते. लाल रक्तपेशींवर हल्ला झाल्यानंतर आपल्या पांढऱ्या पेशी ते आक्रमण दूर करण्याचा प्रयत्न करतात आणि त्याच वेळी जर औषधांचे साहाय्य लाभले तर आजार बरा होऊ शकतो. पण जर प्रतिकारशक्ती कमकुवत असेल तर आजार लवकर बळावतो. फॅल्सीपॅरम पॅरासाईट्स खूप चलाख असतात, आपल्या पांढऱ्या पेशींचे आक्रमण चुकवण्यासाठी ते रक्तातून प्रवास करत आपल्या महत्वाच्या अवयवांमध्ये लपून बसतात आणि तेथील छोट्या रक्तनलिकांमध्ये अडकून राहतात. रक्तपुरवठा खंडित झाल्यामुळे प्राणवायूच्या कमतरतेने हळूहळू अवयव निकामी होऊ लागतात. यामध्ये लिव्हर, किडनी, मेंदू, फुफ्फुसे यांचा समावेश होतो. सेरेब्रल मलेरिया या प्रकारामध्ये फक्त मेंदूवर परिणाम होतो. अचानक भोवळ येणे, शुद्ध हरपणे, फेफरे येणे (एपिलेप्सी), पक्षाघात अशी लक्षण दिसून शेवटी माणूस कोमामध्ये जातो. आफ्रिका खंडात पाच वर्षाखालील मुलांना सेरेब्रल मलेरियाचा धोका खूप जास्त प्रमाणात आढळतो. बरेचदा आजार इतका बळावलेला असतो की औषधोपचार पण कामी येत नाहीत. म्हणूनच लवकर निदान खूप महत्वाचे असते. 

निदान

मलेरियाच्या निदानाची सर्वात जुनी आणि खात्रीशीर पद्धत म्हणजे मायक्रोस्कोपी. काचपट्टीवर रक्ताचा नमुना घेऊन लाल रक्तपेशींमधल्या पॅरसाईटचे मायक्रोस्कोपखाली निरीक्षण केले जाते. यासाठी रक्ताच्या नमुन्यावर रंगद्रव्यांची रासायनिक प्रक्रिया केली जाते. या पद्धतीद्वारे मलेरिया पॅरसाईट्सच्या वेगवेगळ्या प्रजातींचेपण निदान होऊ शकते. खालील फोटोत लाल रक्तपेशीतील पॅरासाईट्स (डावीकडे) आणि पेशी फोडून बाहेर पडणारे अनेक पॅरसाईट्स (उजवीकडे) दिसत आहेत. हि मलेरिया निदानाची सर्वात सोपी आणि स्वस्त पद्धत आहे.

फोटो स्त्रोत- वृषाली पाठक

रॅपिड डायग्नोस्टिक टेस्ट किंवा डिपस्टीक मेथडने खूप कमी वेळात (साधारण २० मिनिटे) मलेरियाचे निदान केले जाते. यामध्ये पॅॅरासाईटच्या चयापचय क्रियेतून बाहेर पडणारी प्रथिने, विकरे (Enzymes) यांचे मूल्यमापन केले जाते. पण याद्वारे पॅॅरासाईटची प्रजाती समजू शकत नाही.
पॉलिमरेझ चेन रिअॅक्शन (शृंखला अभिक्रिया) तसेच मॉलिक्युलर टेस्ट यांच्या साहाय्याने पण मलेरिया निदान केले जाते. या खूप क्लीष्ट आणि वेळखाऊ प्रक्रिया आहेत.   

उपचार

गंभीर व अवयवबाधित मलेरिया रुग्णांच्या उपचारासाठी हाॅस्पिटलच्या अतिदक्षता भागात निगराणीची आवश्यकता भासते. सौम्य प्रकारचा मलेरिया औषधांनी बरा होऊ शकतो.
क्लोरोक्वीन, हायड्रॉक्सी-क्लोरोक्वीन ही क्विनाईन गटातील औषधे प्राथमिक उपाययोजनेसाठी वापरली जातात. सध्या आर्टेमीसिनिन गटातील औषधे खूप प्रभावशाली मनाली जातात. खूप वर्षे सातत्याने त्याच औषधांचा वापर झाला तर पॅरासाईट्समध्ये या औषधांना प्रतिरोध (Resistance) विकसित होऊ शकतो. त्यामुळे WHO च्या नियमानुसार मलेरिया औषधांचा वापर समूहात केला जातो. दोन किंवा अधिक प्रकारची औषधे कॉम्बिनेशन मधे दिली जातात. या सर्वांची पॅरासाईटविरोधी कार्यप्रणाली वेगवेगळी असते.
(टिप- कोणतीही औषधे डाॅक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय घेणे हानीकारक आहे)
गेल्या काही वर्षात वाढलेल्या प्रतिरोधामुळे अधिकाधिक औषधसंशोधनाची गरज निर्माण झाली आहे. औषधनिर्मितीचा वेळ (साधारण १०-१२ वर्षे) वाचवण्यासाठी 'औषधांचे पुर्नव्यवस्थापन' ही आता काळाची गरज बनली अहे. याअर्तंगत एका आजारावरची औषधे  तपशीलवार अभ्यासानंतर दुसर्‍या आजारासाठी वापरली जाऊ शकतात. काही प्रतीजैविके (Antibiotics), कर्करोगची औषधे यांच्या मलेरियाविरोधी वापराबाबत संशोधन सुरू अहे. इमॅटिनीब आणि सोराफेनीब (कर्करोगाची औषधे) यांच्या मलेरियाविरोधी गुणधर्मांबद्दलचा माझा शोधनिबंध २०१५ साली प्रकाशित झाला होता. इमॅटिनीबची मलेरिया रुग्णांमधील उपयुक्तता समजून घेण्यासाठी जगभरात विविध ठिकाणी वैद्यकिय चाचण्या सुरू आहेत.

इच्छुकांसाठी माझ्या शोधनिबंधाची लिंक खाली देत आहे.
https://www.researchgate.net/publication/277968883_Tyrosine_Kinase_Inhibitors_New_class_of_antimalerials_on_the_horizon

मलेरिया नियंत्रणासाठी नविन कार्यक्षम औषधांची गरज तर आहेच पण त्याचबरोबर WHO च्या परियोजनेनुसार या रोगाच्या उन्मुलनासाठी वाहक म्हणजे डासांवर नियंत्रण तसेच प्रभावी लसीकरण ह्या गोष्टिपण तेवढ्याच आवश्यक आहेत. पुढिल भागात आपण भारताने अवलंबलेल्या त्रिसूत्री कार्यक्रमाबद्दल जाणून घेऊ.

वृषाली पाठक (Ph.D.)

इन्नी आजी आणि मोदकांची आमटी

'इन्नी आजी' म्हणजे माझ्या आईची आई. खरं तर तिचा नाव विमल पण तिला इन्नी म्हणत असत. खूप गोड वाटायचं तिला इन्नी म्हणताना. ती होती पण तशीच; गोड आणि प्रेमळ!
तिचा नुसता उल्लेखही मला माझ्या बालपणात घेऊन जातो. सर्वप्रथम डोळ्यांसमोर येत ते म्हणजे गावचं घर, आगगाडीसारखं, एकापुढे एक अशा तीन खोल्यांच धाब्याचं घर आणि शेवटच्या खोलीत म्हणजे स्वयंपाकघरात ओट्यावर बसून पोळ्या लाटतांनाची आजीची मूर्ती. कंबरदुखीच्या त्रासामुळे आजी ओट्यावर बसून पोळ्या करायची. खूप गम्मत वाटायची मला त्याची. घरी परत आले की मी आईलाही ओट्यावर बसून स्वयंपाक करायला सांगत असे. रात्री धाब्यावर झोपताना आजी छान छान गोष्टी सांगायची. नक्षत्र, तारे दाखवायची. सप्तर्षी, मृगनक्षत्र, शुक्र, ध्रुवतारा यांच्याशी ओळख तिच्यामुळेच झाली. कोणतेतरी दोन तेजस्वी तारे दाखवून हे 'स्वर्गाचं दार' आहे असंही तिने सांगितलेलं मला आठवतं. माझ्या बालमनाला अचंबित आणि आकर्षित करणाऱ्या अनेक गोष्टी तिच्याकडे होत्या. निरोप घेताना आजी दरवेळी हमखास रडायची. आपल्या लेकीची नातवंडांची परत कधी भेट होईल या विचाराने असेल बहुदा. आम्हाला कवटाळून अगदी करकचून पापी घ्यायची. अजकाल असा हळवेपणा क्वचितच बघायला मिळतो.
आजीच्या असंख्य संस्मरणीय गोष्टींपैकी प्रकर्षाने आठवण करून देणारी एक गोष्ट म्हणजे 'मोदकांची आमटी' हा पदार्थ. ही एक खान्देशी पाककृती आहे. मोदक म्हणजे गोडाचा पदार्थ या संकल्पनेला तडा देत तिखट सारण भरून बाहेरच्या आवरणाला मोदकाचा आकार देऊन ते आमटीत म्हणजे ग्रेव्हीत सोडले जातात आणि ग्रेव्हीपण अश्शी तिखट की खाणाऱ्याला खान्देशी दणका बसलाच पाहिजे. आजीच्या हातची नाकाडोळ्यातून पाणी काढणारी मोदकांची आमटी एकदम प्रसिद्ध होती. घरी आलेल्या पै-पाहुण्यांसाठी खूप कौतुकाने केली जायची. आजीपण खसखस खोबरं यासारख्या गोष्टींचा मुक्तहस्ते वापर करून मोठ्या कलाकुसरीने कळीदार मोदक बनवायची. झणझणीत आमटीत तरंगणारे मोदक म्हणजे पर्वणीच! तोंडचं पाणी पळणार हे माहित असूनही तोंडाला पाणी सुटायचं.
हे परंपरागत पाककौशल्य आजी आणि आईकडून माझ्याकडेपण थोडंफार हस्तांतरित झालं आहे. आजही एखाद्या निवांत रविवारी किंवा खास पाहुण्यांच्या आगमनानिमित्त माझ्या घरी ही आमटी केली जाते. तेव्हा आजीची आठवण आल्याशिवाय राहत नाही आणि मन परत भूतकाळात रमतं.

मोदकांची आमटी कशी बनवावी?

साहित्य 
अर्धी वाटी किसलेलं सुकं खोबरं
१ कांदा
लसूण १०-१२ पाकळ्या
२ चमचे खसखस
खडा मसाला- दालचिनी, लवंग (४-५), मिरी (७-८), तेजपान (४-५)
१ वाटी कणिक
अर्धी वाटी बेसन
धने पावडर, जिरे पावडर, तिखट, हळद, मीठ, साखर, कोथिंबीर, तेल

कृती
# सर्वप्रथम खोबरं, कांद्याचे तुकडे, लसूण, खडा मसाला आणि खसखस वेगवेगळे परतून घ्यावे.
# खडा मसाल्याची बारीक पूड घ्यावी.
# खोबरं, कांदा आणि लसूण यांचेएकत्र बारीक वाटून घ्यावे.

मोदकांचे सारण
# २ चमचे तेलात खोबऱ्याच्या वाटणापैकी अर्धे वाटण परतून घ्यावे . त्यात भाजलेली खसखस, २ चमचे खडा मसाला पूड, २ चमचे तिखट, २ चमचे धणे पूड, १ चमचा जीरे पूड, १ चमचा हळद, अर्धा चमचा साखर, चवीनुसार मीठ आणि कोथिंबीर टाकून मिसळून घ्यावे.
# शेवटी १ चमचा बेसन टाकून परतावे. पीठाने सरणाला चांगला मेळ येतो.

मोदक
# मोदकाच्या आवरणसाठी १ वाटी कणिक, २ चमचे बेसन, १ चमचा हळद, चवीनुसार मीठ आणि १ चमचा तेल टाकून पीठ मळून घावे आणि त्याच्या जाडसर पुऱ्या लाटून घ्याव्या. पुऱ्या जाडसर लागल्याने मोदक फुटत नाहीत.
# पुऱ्यांमध्ये सारण भरून त्यांना मोदकाचा आकार द्यावा.

आमटी
# अर्धे उरलेले खोबऱ्याचे वाटण, १ चमचा खडा मसाला पूड, २ चमचे तिखट, १ चमचा धने पूड, १ चमचा हळद, अर्धा चमचा साखर, चवीनुसार मीठ टाकून तेलात चांगले परतून घ्यावे. आमटीसाठी खसखस आणि बेसन वगळता बाकी सर्व कृती सारखीच आहे.
# वाटण व्यवस्थित परतले गेले कि त्यात ३ वाट्या पाणी टाकून व्यवस्थित उकळून घ्यावे.
# बनवलेले मोदक उकळत्या आमटीत टाकून १० मिनिटे वाफवून घ्यावेत.
# वरून कोथिंबीर पेरून सर्व्ह करावे.

फोटो स्त्रोत- वृषाली पाठक  

लॉकडाऊन- एक सुवर्णसंधी

अजून २१ दिवस लॉकडाऊन... आतापर्यंत मोठ्या आनंदाने उपभोगलेली सुट्टी आता जाचक वाटायला लागली ना? अजून एवढे दिवस घरी बसून काय करायचे असा गहन प्रश्न आहे सर्वांपुढे. कोरोनाचे भय आणि सामाजिक बांधिलकी यामुळे बाहेर तर पडता येणार नाहीये, त्यामुळे घरच्या घरीच विरंगुळा शोधावा लागणार आहे.

गेल्या काही दिवसात नेहमीच टीकेचे लक्ष्य झालेल्या Social sites, Netflix, Amazon Prime यांचे वजन आता चांगलेच वाढले आहे. Virtual Get-togathers, Serial binge watching, online games यांना उधाण आले आहे. FB, WhatsApp स्टेटस वर कुटुंबियांसोबत घालवलेल्या मजेदार क्षणांचे सेल्फीज पाहायला मिळत आहेत. कुणी मस्त चटकदार पदार्थ बनवतय, कुणी गाणी म्हणतय, कुणाचं योगा, कुणाचं पुस्तकवाचन सुरु आहे, कुणी छान चित्र/स्केच काढत आहेत, कॅरम, पत्ते यासारख्या खेळांना नवसंजीवनी मिळाली आहे.
आता आपल्याला अजून तीन आठवडे मिळाले आहेत. वेळेअभावी आतापर्यंत राहून गेलेल्या गोष्टी करण्याची, छंद जोपासायची, घरच्यांसोबत वेळ घालवायची नामी संधी!! घरात सर्वांसोबत कधी पुलंच्या पुस्तकांच अभिवाचन केलं आहे का? सर्वानी मिळून एकसूरात कधी ए. आर. रेहमान किंवा राहत फतेह अली खाऩ यांची गाणी आलाप घेऊन गाऊन पाहिली आहेत का? या छोट्या छोट्या गोष्टींनी पण खूप आनंद मिळतो. आपापले आनंदमार्ग शोधण्याचा प्रयत्न करा. घरातील जुने अल्बम काढा, कपाटं आवरा, लेखन करा. Be Creative, अगदी TikTok video किंवा memes बनवले तरी चालतील. पण कार्यरत राहा. नुसते कोरोनाबद्दल msgs, TV channels आणि लॉकडाऊनच्या बातम्या पाहून उदास होऊन बसू नका. हि परिस्थिती पण कधी ना कधी निवळणारच आहे. परत एकदा रहाटगाडग्याला जुंपायचच आहे. त्यामुळे ह्या २१ दिवसांत पुढील २१ वर्ष पुरेल एवढी ऊर्जा मिळवायची आहे. चला तर मग लागा कमाला...
Stay at home, Be safe, Revitalise & Rejuvenate!

सर्वांना नूतन वर्षाच्या हार्दिक शुभेच्छा🎉🎉

वृषाली पाठक

Chloroquine- new corona treatment on the horizon?

Nowadays 'prevention is better than cure' has become a famous phrase. Looking at the global scenario of corona infection, we surely know the importance of prevention and prophylactic techniques but what about the cure? As the patients are increasing worldwide it's equally important to treat them. Of Course, there are WHO guidelines for patient management but those are symptom-specific measures; there is no definitive treatment against the novel corona virus (SARS CoV-2).

In the view of huge mortality and morbidity due to COVID-19, research and clinical trials are booming up with respect to the new effective compounds, antivirals, combination therapies, etc.
New drug development is very costly and highly time-consuming process. The compound has to undergo many stages before it comes to the market which includes pre-clinical studies, 3 phases of clinical trials, FDA approval. The whole R&D process easily takes 12 years and millions of dollars.
One promising approach to fast track the situation is 'repositioning/repurposing of drugs'. This simply means the reuse of already licensed drugs for new medical conditions. As the drug is already in use (for another illness), its side effects, pharmacological properties have been studied before. However, FDA approval has to be taken for use in new disease conditions.
Antimalarial drug Chloroquine is currently in limelight for its possible use in COVID-19 prevention. Since the 1950's it has been introduced in the clinical practice and widely used as a first-line treatment in malaria. Chloroquine (CQ) interferes with the malaria parasite metabolism and kills it. In case of SARS CoV-2, it seems to affect the entry of viruses in the host cell and ultimately slows down the rate of replication. Also, it helps to modulate severe immune reactions which otherwise can lead to organ failure. So it may not achieve the killing effect but can still cripple the virus and will be useful in flattening the infection curve.
Scientists are very positive about the use of CQ in control of current pandemic based on their research on other corona viruses. Whereas it still has to undergo many safety and efficacy checkpoints for its use in COVID-19 control.
Several clinical trials are going on in various countries including China, France, US, Norway, etc. Something will definitely come out of the turmoil. Let's hold on to this glimmer of hope!

©Vrushali Pathak (Ph.D.)

कहानी घर घर की...

"अगं बाळोबा ४ महिन्यांचा झाला, खिमटी द्यायला सुरुवात कर... " "पण डॉक्टरांनी ६ महिन्यांपर्यंत दुधाशिवाय काही द्यायचं नाही सांगितलं आहे" इति बाळाची आई. "केवढे लोकं आले होते हॉलवर, दृष्ट काढून टाका मनीची... " "दृष्ट बिष्ट असं काही नसतं ग" एकासूरात छोट्या मनीच्या आईबाबांच उत्तर. आजकाल असे दोन पिढ्यांमधले विसंवाद प्रत्येक गोकुळात ऐकायला मिळतात.

आजच्या आधुनिक आईबाबांना दृष्ट काढणे, करदोडा बांधणे, टिट लावणे या गोष्टी अजिबात पटत नाहित. पण नातवंडांना दुधावरच्या सायीसारखं जपणाऱ्या आजीआजोबांना कशातच कसूर ठेवायची नसते. बाळाला धूरी देणे, डोळ्यात काजळ घालणे, मध चाटवणे, बाळघुटी देणे या गोष्टी डॉक्टरांनीच नाही सांगितल्यामुळे नवीन आईबाप थोडीच ऐकणार आहेत मागच्या पिढीचं. अर्थात प्रत्येक गोष्टीला शास्त्रीय करणं असतात. धूरी दिल्यामुळे श्वसनाचे रोग उद्भवू शकतात, काजळामध्ये केमिकल्स असू शकतात, हातात बांधलेले दोरे ओले राहिल्यास त्यात बॅक्टरीयाची वाढ होते आणि तेच जर चुकून तोंडात गेले तर इन्फेक्शन होऊ शकते. पण या गोष्टी जर नीट समजावून दिल्या तर वादंग खचितच टळेल.
याचा अर्थ असाही नाही की पूर्वीच्या सर्व रीती हानिकारकच होत्या. डॉक्टर त्यांच्या निरीक्षणांचे ठोकताळे बांधून सरसकट सर्वानाच लागू करतात. पण प्रत्येक बाळ, त्याची प्रकृती, त्याची प्रतिकारशक्ती वेगवेगळी असते. एका बाळाला आलेला अनुभव सर्वानाच येईल असं नाही. त्यामुळे इच्छेप्रमाणे, बेताने, अंदाज घेऊन काही गोष्टी केल्या तर खरच चालू शकते. वडीलधारी मंडळी बाळाच्या काळजीपोटी किंवा हितासाठीच तर सांगत असतात. त्यांच्या समाधानासाठी दृष्ट काढणे, पायात वाळे घालणे यासारख्या निरुपद्रवी गोष्टी केल्या तर बिघडते कुठे? प्रत्येक वेळी प्रॅक्टिकल विचार करण्यापेक्षा थोडं इमोशनल झालं तर काय हरकत आहे! दोन्ही पिढ्यांनी समन्वय साधून कुठेतरी सुवर्णमध्य गाठलाच पाहिजे तरच गोकूळ हसरे राहिल.😀😀 

वृषाली पाठक

कोरोनाची देणगी

कोविद १९ हा कोरोना फॅमिलीतला आतापर्यंत सर्वाधिक लोकप्रियता मिळवलेला व्हायरस. EBOLA, SARS, MERS या त्याच्या चुलतभावंडांबद्दल जास्त कुणाला माहिती नाही. फक्त नावाने ओळखून आहेत. MERS, ज्याचा मृत्युदर सर्वात जास्त आहे, त्याचं तर नाव पण कुणी ऐकलं नसेल.

या कोरोनाने जनमानसात खळबळ उडवून दिली आहे. TV मीडिया तर क्रिकेटची लाइव्ह कॉमेंट्री करावी तसा प्रत्येक क्षणाचा रिपोर्ट देतोय. एखाद्या डिटेक्टीव्हप्रमाणे कुठल्या विमानातून किंवा टॅक्सीतून व्हायरसचा प्रसार झाला तेही शोधून काढले जातेय. रोज नवीन आकडेवारी कानावर पडतेय. आज या शहरात एवढे रुग्ण आढळले; राज्यातील किंवा देशातील रुग्णांची संख्या इथवर पोहोचली वगैरे वगैरे... मागच्या दशकात झालेल्या Whatsapp च्या उदयामुळे जनजागृती आता प्रचंड वेगाने शक्य झाली आहे. Facebook, Whatsapp द्वारे अनाकलनीय माहिती शेअर होतेय. जेम्स बॉण्ड चित्रपटातील प्लॉट वाटाव्या अशा कोविदच्या जन्मकथा, अफवा, memes, आयुर्वेदिक उपचार, कोरोना आणि इतर सर्दीखोकल्याच्या लक्षणांमधला फरक, माहितीपर परिपत्रके, प्रतिबंधात्मक उपाययोजना अशा असंख्य गोष्टी वाचायला मिळत आहेत. कशावर विश्वास ठेवावा आणि काय आचरणात आणावे हेच समजत नाहीए. सर्वत्र सॅनिटायझर आणि मास्कचे panic buying सुरु आहे. अर्थातच यामध्ये काही चांगल्या गोष्टीपण आहेत ज्यामुळे मदतच होणार आहे. WHO ची वेबसाइट जर आपण बघितली तर जवळपास अर्ध पेज कोरोनाला अर्पण केलेलं आहे. अचूक माहिती आणि मार्गदर्शनासाठी ते जरूर पाहावे.
पण या सगळ्यामध्ये एकच बाब चांगली झालीये की आपण लोकांमध्ये सामाजिक स्वच्छतेबाबत जागरूकता आणू शकलो. एका meme मध्ये वाचलेलं कि यावर्षी कोरोनामुळे आपण हात धुवायला शिकलो; आणि हे तथ्य आहे अन्यथा किती लोकं वरचेवर सॅनिटायझर किंवा साबण लावून हाथ धुवायचे, किती लोकं समाजात वावरताना काळजी घ्यायचे? रस्त्यावर, गल्लीच्या कॉर्नरवर, लोकलमधून बाहेर पचापच थुंकणारे सवयीचे झालेले. आता थोडंसं खोकल तरी विचित्र नजरा झेलाव्या लागत आहेत. थोडक्यात म्हणजे आता लोकं शिष्टाचार पाळायला लागले आहेत. हे नव्याचे नऊ दिवस न राहोत हीच इच्छा.
हे नुकतेच आत्मसात केलेले Social Ethics आणि योग्य प्रतिबंधात्मक पाऊले याची सांगड घालून आपण नक्कीच कोरोना वर मात करू.
THANK YOU कोरोना.
तू तुझ्या वेगाने येशील आणि निघून जाशील, पण कायमचा लक्षात रहाशील.

वृषाली पाठक

मलेरिया आख्यान भाग २- प्लाझ्मोडिअमचे जीवनचक्र

नमस्कार मंडळी🙏🏻

मागच्या भागात आपण पॅरासाईट, बॅक्टेरिआ आणि व्हायरस ह्यांच्यातील मूलभूत फरक बघितला. ह्या सर्वांची कार्यप्रणाली वेगवेगळी असते. व्हायरसप्रणित आजार खूप झपाट्याने पसरतात. जसा कोविद १९ व्हायरस जो आपल्या उंबरठयापर्यंत आलेला तो आता घरात घुसू पहातोय. यापूर्वीही सार्स, मार्स, एबोला अशा कोविद सदृश आजारांचा अचानक उद्रेक झाला होता आणि आपण त्यांना रोखण्यात यशस्वी झालेलो. कोविद १९ लाही आपण नक्कीच आळा घालू. पण संसर्गजन्य रोगांच्या दुनियेत काही अजार धावपट्टीवर असे चौकार षटकार न मारता राहुल द्रविड सारखे संयमित खेळी करत असतात. मलेरिया (पॅरासाईटजन्य), क्षयरोग म्हणजेच ट्युबरक्युलोसिस (बॅक्टेरिआजन्य) हे आजार माणसाच्या उत्क्रांतिपासून त्याच्या सोबत आहेत आणि अजूनही जगात 'Biggest Killer' म्हणून गणले जातात.
मागील भागात मलेरिया परजीवीची ओळख झालीच आहे, आता त्याच्या कार्यप्रणालीबद्दल पाहू.

भाग २: प्लाझ्मोडिअमचे जीवनचक्र

पहिल्या भागामध्ये आपण पाहिले की डास मलेरियाच्या परजीवींचे (प्लाझ्मोडिअमचे) वाहक असतात. माणसाला डास चावला की त्याच्या लाळेतून प्लाझ्मोडिअम पॅरासाईट्स शरीरात प्रवेश करतात. त्वचेतून रक्तवाहिन्यांमध्ये शिरतात आणि यकृतात म्हणजेच लिव्हर पेशींमध्ये बस्तान बसवतात. तिथेच भूमिगत होऊन विकसित होतात व काही दिवसांनी पेशीला नष्ट करून वेगळ्याच अवतारात बाहेर पडतात. वाहक डासामधून एक जरी पॅरासाईट लिव्हरपर्यंत पोहोचला तरी या एका पॅरासाईटपासून १५ दिवसात २०,००० नवीन पॅरासाईट्स तयार होऊ शकतात. हि सायलेंट स्टेज असते. आपल्याला काहीच लक्षणे दिसून येत नाहीत. म्हणजे डास चावल्यानंतर साधारण १५-२० दिवसांनी अपल्याला मालेरिया झाल्याचे कळते.
लिव्हरमधून बाहेर पडले कि हे पॅरासाईट्स आपल्या रक्तातील लाल रक्तपेशींवर जोरदार आक्रमण करतात. आपल्या लाल रक्तपेशी हायजॅकच करतात म्हणा ना! पेशीतील हिमोग्लोबिन, प्रथिने, ऊर्जाघटके अशी यंत्रसामुग्री वापरून स्वतः विकसित होतात आणि शेवटी पेशीला फोडून बाहेर पडतात. एका लाल पेशीतून जवळपास १६-२४ नवीन पॅरासाईट्स बाहेर पडतात. हे बाहेर पडलेले पॅरासाईट्स परत नवीन लाल रक्तपेशी हेरून त्यावर हल्ला चढवतात. हे ३६-४८ तासांचे लाल रक्तपेशींचे चक्र सतत चालू राहते.
मलेरियाची जी विशिष्ट लक्षणे दिसतात; थंडी वाजून ताप भरणे, थकवा जाणवणे ती याच स्टेजमध्ये. प्रत्येक चक्राच्या शेवटी जेव्हा पॅरासाईट्स लाल रक्तपेशीतून बाहेर पडतात तेव्हा रोज विशिष्ठ वेळी ताप भरतो. प्रत्येक चक्राच्या वेळी काही प्रमाणात आपल्या लाल रक्तपेशी नष्ट होतात आणि त्यावेगाने शरीर नवीन पेशी निर्माण करू शकत नाही. त्यामुळे अॅनेमिया, कमी हिमोग्लोबीन अशी लक्षणे दिसू लागतात, प्लेटलेट्स कमी होतात. यावेळी जर उपाययोजना केली नाही तर परिणाम हानिकारक होऊ शकतात.
अशा मलेरिया झालेल्या व्यक्तीला जर डास चावला तर त्या व्यक्तीच्या शरीरातील काही पॅरासाईट्स डासामध्ये शिरतात आणि विकसित होऊन परत लाळेद्वारे नवीन व्यक्तीच्या शरीरात प्रवेश करू शकतात. अशाप्रकारे दोन होस्ट मधून संक्रमित होत मलेरिया पॅरासाईट्सचे जीवनचक्र अखंड चालू राहते.

फोटो स्रोत- गुगल

मलेरिया पॅरासाईट्सच्या पाच जाती माणसाला संक्रमित करू शकतात.

१. प्लाझ्मोडिअम फॅलसिपॅरम
२. प्लाझ्मोडिअम व्हायवॅक्स
३. प्लाझ्मोडिअम मलेरी
४. प्लाझ्मोडिअम ओव्हेल
५. प्लाझ्मोडिअम नोलेसी

सर्वसाधारणपणे फॅलसिपॅरम आणि व्हायवॅक्सचे प्रमाण इतर तीन जातींपेक्षा जास्त आढळते. यापैकी प्लाझ्मोडिअम फॅलसिपॅरम फार भयानक. सर्वात जास्त मृत्यू या जातीमुळे होतात. फॅलसिपॅरम मलेरियामध्ये जर योग्य वेळी प्रतिबंध केला नाही तर खूप जास्त प्रमाणात लाल रक्तपेशी नष्ट होऊन महत्वाच्या इंद्रियांवर परिणाम होऊ शकतो. व्हायवॅक्स मलेरियामध्ये अशी गुंतागुंत सहसा होत नाही. हा सौम्य स्वरुपाचा असतो पण व्हायवॅक्स पॅरासाईट्स आपल्या लिव्हर मध्ये बरेच वर्ष सुप्तावस्थेत राहू शकतात. त्यामुळे रोगी बरा झाला तरी काही महिन्यांनी किंवा वर्षांनी हा आजार परत उद्भवू शकतो. मानवजातीचं नशीबच की हा गुणधर्म फॅलसिपॅरम पॅरासाईट्स मध्ये नाही, अन्यथा आपलं काही खरं नव्हतं!
पुढच्या भागात आपण या जीवघेण्या फॅलसिपॅरम मलेरियाबद्दल अधिक जाणून घेऊ.

वृषाली पाठक (Ph.D.)

मलेरिया आख्यान भाग १- प्लाझ्मोडिअम-अदृश्य भागीदार

नमस्कार🙏
आज विज्ञानदिन....आजचा दिवस साधून लेखनाचा हा पहिलाच प्रयत्न तुमच्यासमोर मांडतेय. विज्ञानातील रंजक पण क्लीष्ट माहिती सोप्या शब्दात तुमच्यापर्यंत पोहोचावी हा हेतू ...आणि यासाठी मी निवडलाय माझा आवडता विषय 'मलेरिया'.

भाग १: प्लाझ्मोडिअम-अदृश्य भागीदार

मलेरिया (हिवताप) हा विषय तसा काही नवीन नाही. आपल्या आजूबाजूला कधी ना कधी, कोणा ना कोणाला झालेला दिसतो किंवा पावसाळ्याअखेरीस काहीतरी आकडेवारी कानावर पडते, यावर्षी किती रोगी आढळले, त्यातले किती दगावले, प्रतिबंधात्मक उपाययोजना कशी करावी यावर संदेश दिले जातात, परिपत्रके छापली जातात वगैरे वगैरे.... मी तुम्हाला यासंदर्भातील थोडी शास्त्रीय पण गमतीदार माहिती सांगणार आहे.

सर्वसाधारणपणे डास चावल्यामुळे मलेरिया होतो हे सर्वानाच माहित आहे. पण खरं तर डास हे फक्त वाहक आहेत. मलेरिया आजार डासांच्या शरीरातील 'प्लाझ्मोडिअम' जातीच्या परजीवी म्हणजेच पॅरासाईटमुळे होतो. पॅरासाईट, बॅक्टरीआ आणि व्हायरस हे सर्व वेगळे बरं का! सध्या कोरोना व्हायरस प्रकरण ताजं आहे. प्राण्यांच्या वर्गवारीत हे सर्व वेगवेगळ्या गटात मोडतात. प्रत्येकाची रचना आणि कार्यप्रणाली वेगळी असते.
या मलेरिया आजाराच्या कर्ता करवित्या प्लाझ्मोडिअमवर जवळपास एक दशक संशोधन आणि सखोल अभ्यास केल्याने मला तर याची भुरळच पडली आहे. हा प्लास्मोडिअम खूप विस्मयकारी आहे बरं का! ह्याला जगण्यासाठी दुसऱ्या प्राण्यांमध्ये राहायची गरज पडते. स्वतःचे असे अस्तित्वच नाही. बरं एका प्राण्यात शिरून तिथे सुखाने राहायचं.... तर नाही, या महाशयांना जीवनचक्र पूर्ण करायला दोन प्राण्यांची (होस्टची) गरज पडते. म्हणजे दोन होस्टमधून संक्रमण झाल्याशिवाय ही प्रजाती वाढूच शकत नाही. त्यातील एक होस्ट म्हणजे कीटक वर्गातील डास आणि दुसरा म्हणजे पृष्ठवंशीय प्राण्यांमधील विविध गट उदाहरणार्थ सरपटणारे प्राणी, पक्षी, सस्तन प्राणी (उंदीर, माकड, माणूस इत्यादी). म्हणजे फक्त माणसालाच नाही तर या सर्वाना मलेरिया होतो.
अजून एक महत्वाची गोष्ट, सामान्यतः आपल्याला असं वाटतं की रक्त हेच डासांचं खाद्य आहे पण ते पूर्णतः चुकीचं आहे. डास फुलांमधील मध, झाडांचा रस शोषून आपलं पोट भरतात; फक्त मादी डासांना त्यांच्या अंडी घालण्याच्या सुमारास रक्तातील प्रथिने आणि इतर पोषणद्रव्यांची गरज पडते. म्हणजे जे आपल्याला चावतात ते सर्व मादी डास असतात आणि त्यातील काही मलेरिया व इतर जंतूंचा प्रसार करतात. विशिष्ट प्रजातीच विशिष्ट रोग पसरवतात. मलेरियाचे पॅरासाईट्स (प्लाझ्मोडिअम) अॅनोफेलिस डासाच्या मादीकडून पसरवले जातात. अजून उदाहरणं द्यायची झाली तर क्युलेक्स प्रजातीमुळे हत्तीरोगाचे जंतू पसरतात, एडिस इजिप्ती प्रजातीमुळे डेंग्यू, चिकनगुनिआ , झिका या आजारांचे विषाणू पसरतात.
मलेरियाचा प्रसार डासांमुळे होतो हे ब्रिटीश आर्मी डॉक्टर सर रोनॉल्ड रॉस यांनी शोधून काढले आणि त्यासाठी त्यांना १९०२ साली नोबेल पारितोषिक पण मिळाले. महत्वाची गोष्ट ही, की त्यांनी हा शोध भारतात लावला. 'मान्सून ऋतूमध्ये बळावणारा मलेरियाचा प्रादुर्भाव' यावर त्यांचे संशोधन चालू होते. या मोसमात डासांचे प्रजनन होण्यास पूरक वातावरण निर्माण झाल्यामुळे मादी डासांना रक्तखाद्याची गरज पडते आणि डासांची संख्या पण वाढलेली दिसते. याच कारणास्तव उष्णकटिबंधीय म्हणजेच आफ्रिका खंड, दक्षिण अमेरिका, मध्य व दक्षिण आशिया यासारख्या प्रदेशात मलेरियाचा प्रादुर्भाव जास्त आढळतो.

डास चावल्यावर त्याच्या लाळेतून प्लाझ्मोडियम पॅरासाईट्स शरीरात प्रवेश करतात आणि तिथे ते काय उच्छाद मांडतात हे पुढील भागात पाहू.

(फोटो स्रोत- गुगल)

वृषाली पाठक-गोरे (Ph.D.)