मलेरिया आख्यान भाग २- प्लाझ्मोडिअमचे जीवनचक्र

नमस्कार मंडळी🙏🏻

मागच्या भागात आपण पॅरासाईट, बॅक्टेरिआ आणि व्हायरस ह्यांच्यातील मूलभूत फरक बघितला. ह्या सर्वांची कार्यप्रणाली वेगवेगळी असते. व्हायरसप्रणित आजार खूप झपाट्याने पसरतात. जसा कोविद १९ व्हायरस जो आपल्या उंबरठयापर्यंत आलेला तो आता घरात घुसू पहातोय. यापूर्वीही सार्स, मार्स, एबोला अशा कोविद सदृश आजारांचा अचानक उद्रेक झाला होता आणि आपण त्यांना रोखण्यात यशस्वी झालेलो. कोविद १९ लाही आपण नक्कीच आळा घालू. पण संसर्गजन्य रोगांच्या दुनियेत काही अजार धावपट्टीवर असे चौकार षटकार न मारता राहुल द्रविड सारखे संयमित खेळी करत असतात. मलेरिया (पॅरासाईटजन्य), क्षयरोग म्हणजेच ट्युबरक्युलोसिस (बॅक्टेरिआजन्य) हे आजार माणसाच्या उत्क्रांतिपासून त्याच्या सोबत आहेत आणि अजूनही जगात 'Biggest Killer' म्हणून गणले जातात.
मागील भागात मलेरिया परजीवीची ओळख झालीच आहे, आता त्याच्या कार्यप्रणालीबद्दल पाहू.

भाग २: प्लाझ्मोडिअमचे जीवनचक्र

पहिल्या भागामध्ये आपण पाहिले की डास मलेरियाच्या परजीवींचे (प्लाझ्मोडिअमचे) वाहक असतात. माणसाला डास चावला की त्याच्या लाळेतून प्लाझ्मोडिअम पॅरासाईट्स शरीरात प्रवेश करतात. त्वचेतून रक्तवाहिन्यांमध्ये शिरतात आणि यकृतात म्हणजेच लिव्हर पेशींमध्ये बस्तान बसवतात. तिथेच भूमिगत होऊन विकसित होतात व काही दिवसांनी पेशीला नष्ट करून वेगळ्याच अवतारात बाहेर पडतात. वाहक डासामधून एक जरी पॅरासाईट लिव्हरपर्यंत पोहोचला तरी या एका पॅरासाईटपासून १५ दिवसात २०,००० नवीन पॅरासाईट्स तयार होऊ शकतात. हि सायलेंट स्टेज असते. आपल्याला काहीच लक्षणे दिसून येत नाहीत. म्हणजे डास चावल्यानंतर साधारण १५-२० दिवसांनी अपल्याला मालेरिया झाल्याचे कळते.
लिव्हरमधून बाहेर पडले कि हे पॅरासाईट्स आपल्या रक्तातील लाल रक्तपेशींवर जोरदार आक्रमण करतात. आपल्या लाल रक्तपेशी हायजॅकच करतात म्हणा ना! पेशीतील हिमोग्लोबिन, प्रथिने, ऊर्जाघटके अशी यंत्रसामुग्री वापरून स्वतः विकसित होतात आणि शेवटी पेशीला फोडून बाहेर पडतात. एका लाल पेशीतून जवळपास १६-२४ नवीन पॅरासाईट्स बाहेर पडतात. हे बाहेर पडलेले पॅरासाईट्स परत नवीन लाल रक्तपेशी हेरून त्यावर हल्ला चढवतात. हे ३६-४८ तासांचे लाल रक्तपेशींचे चक्र सतत चालू राहते.
मलेरियाची जी विशिष्ट लक्षणे दिसतात; थंडी वाजून ताप भरणे, थकवा जाणवणे ती याच स्टेजमध्ये. प्रत्येक चक्राच्या शेवटी जेव्हा पॅरासाईट्स लाल रक्तपेशीतून बाहेर पडतात तेव्हा रोज विशिष्ठ वेळी ताप भरतो. प्रत्येक चक्राच्या वेळी काही प्रमाणात आपल्या लाल रक्तपेशी नष्ट होतात आणि त्यावेगाने शरीर नवीन पेशी निर्माण करू शकत नाही. त्यामुळे अॅनेमिया, कमी हिमोग्लोबीन अशी लक्षणे दिसू लागतात, प्लेटलेट्स कमी होतात. यावेळी जर उपाययोजना केली नाही तर परिणाम हानिकारक होऊ शकतात.
अशा मलेरिया झालेल्या व्यक्तीला जर डास चावला तर त्या व्यक्तीच्या शरीरातील काही पॅरासाईट्स डासामध्ये शिरतात आणि विकसित होऊन परत लाळेद्वारे नवीन व्यक्तीच्या शरीरात प्रवेश करू शकतात. अशाप्रकारे दोन होस्ट मधून संक्रमित होत मलेरिया पॅरासाईट्सचे जीवनचक्र अखंड चालू राहते.

फोटो स्रोत- गुगल

मलेरिया पॅरासाईट्सच्या पाच जाती माणसाला संक्रमित करू शकतात.

१. प्लाझ्मोडिअम फॅलसिपॅरम
२. प्लाझ्मोडिअम व्हायवॅक्स
३. प्लाझ्मोडिअम मलेरी
४. प्लाझ्मोडिअम ओव्हेल
५. प्लाझ्मोडिअम नोलेसी

सर्वसाधारणपणे फॅलसिपॅरम आणि व्हायवॅक्सचे प्रमाण इतर तीन जातींपेक्षा जास्त आढळते. यापैकी प्लाझ्मोडिअम फॅलसिपॅरम फार भयानक. सर्वात जास्त मृत्यू या जातीमुळे होतात. फॅलसिपॅरम मलेरियामध्ये जर योग्य वेळी प्रतिबंध केला नाही तर खूप जास्त प्रमाणात लाल रक्तपेशी नष्ट होऊन महत्वाच्या इंद्रियांवर परिणाम होऊ शकतो. व्हायवॅक्स मलेरियामध्ये अशी गुंतागुंत सहसा होत नाही. हा सौम्य स्वरुपाचा असतो पण व्हायवॅक्स पॅरासाईट्स आपल्या लिव्हर मध्ये बरेच वर्ष सुप्तावस्थेत राहू शकतात. त्यामुळे रोगी बरा झाला तरी काही महिन्यांनी किंवा वर्षांनी हा आजार परत उद्भवू शकतो. मानवजातीचं नशीबच की हा गुणधर्म फॅलसिपॅरम पॅरासाईट्स मध्ये नाही, अन्यथा आपलं काही खरं नव्हतं!
पुढच्या भागात आपण या जीवघेण्या फॅलसिपॅरम मलेरियाबद्दल अधिक जाणून घेऊ.

वृषाली पाठक (Ph.D.)